Меҳнат муносабатларига оид

  • Ходим билан иш берувчи ўртасида тузилган меҳнат шартномаси қандай асосларга кўра бекор қилиниши мумкин?

       Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодексининг 97-моддасида меҳнат шартномасининг бекор бўлиш асослари кўрсатилган. Унга кўра
    1) тарафларнинг келишувига кўра. Ушбу асосга биноан меҳнат шартномасининг барча турлари исталган вақтда бекор қилиниши мумкин;
    2) тарафлардан бирининг ташаббуси билан;
    3) муддатнинг тугаши билан;
    4) тарафлар ихтиёрига боғлиқ бўлмаган ҳолатларга кўра;
    5) меҳнат шартномасида назарда тутилган асосларга кўра. Меҳнатга оид муносабатларни бекор қилиш тўғрисидаги шарт меҳнат шартномасида бу шартнома иш берувчи томонидан корхона раҳбари, унинг ўринбосарлари, бош бухгалтер билан, корхонада бош бухгалтер лавозими бўлмаган тақдирда эса, бош бухгалтер вазифасини амалга оширувчи ходим билан тузилганда, шунингдек қонунда йўл қўйиладиган бошқа ҳолларда ҳам назарда тутилиши мумкин.
    6) янги муддатга сайланмаганлиги (танлов бўйича ўтмаганлиги) ёхуд сайланишда (танловда) қатнашишни рад этганлиги муносабати билан.

  • Меҳнат шартномасининг тарафлар ихтиёрига боғлиқ бўлмаган ҳолатлар бўйича бекор қилш деганда нима тушунилади? Меҳнат кодексида қандай холатлар инсон эрки-ихтиёрига боғлиқ бўлмаган холат сифатида этироф этилган?

       Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодексининг 106-моддасига кўра қуйидаги ҳолатлардан бирининг рўй бериши тарафлар ихтиёрига боғлиқ бўлмаган холат сифатида этироф этилади ва меҳнат шартномасининг бекор қилинишига сабаб бўлади.
    1) ходим ҳарбий ёки муқобил хизматга чақирилган тақдирда;
    2) шу ишни илгари бажариб келган ходим ишга тикланган тақдирда;
    3) ходимни жазога маҳкум этган суднинг ҳукми қонуний кучга кирган тақдирда, башарти бунинг натижасида ходим аввалги ишини давом эттириш имкониятидан маҳрум этилган бўлса, шунингдек ходим суднинг қарорига биноан ихтисослаштирилган даволаш-профилактика муассасасига йўлланган тақдирда;
    4) ишга қабул қилиш юзасидан белгиланган қоидалар бузилганлиги муносабати билан, агар йўл қўйилган қоидабузарликни бартараф этишнинг имкони бўлмаса ва у ишни давом эттиришга тўсқинлик қилса;
    5) ходимнинг вафоти муносабати билан;
    6) қонунда назарда тутилган бошқа ҳолларда.

  • Кимларга нисбатан дастлабки синов муддати қўлланилмайди ёки қонунларда бундай қоида назарда тутилмаганми?

       Меҳнат кодекси 84-моддаси 3-қисмида дастлабки синов муддати жорий қилинмайдиган шахслар доираси белгилаб қўйилган. Унга кўра қуйидагиларга синов муддати жорий қилинмайди:
    – ҳомиладор аёлларга;
    – уч ёшга тўлмаган боласи бор аёлларга;
    – корхона учун белгиланган минимал иш жойлари ҳисобидан ишга юборилган шахсларга;
    – олти ойгача муддатга ишга қабул қилинган шахсларга.
    Умуман олганда, меҳнат шартномасини дастлабки синов шарти билан тузилиши хар иккала тарафга ҳам муайян имконият яратиб беради. Биринчидан, иш берувчи ходимнинг топширилаётган ишга лаёқатлилигини текшириб кўриш имкониятига эга бўлса, иккинчидан, ходимда меҳнат шартномасида шартлашилган ишни давом эттиришнинг мақсадга мувофиқлиги ҳақида бир қарорга келиш имконияти бўлади. Албатта, дастлабки синовни ўташ ҳақида меҳнат шартномасида шартлашилган бўлиши лозим. Бундай шартлашув бўлмаган тақдирда ходим дастлабки синовсиз ишга қабул қилинган деб ҳисобланади. Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодексининг 85-моддасига кўра, дастлабки синов муддати уч ойдан ошиб кетиши мумкин эмас. Вақтинча меҳнатга қобилиятсизлик даври ва ходим узрли сабабларга кўра ишда бўлмаган бошқа даврлар дастлабки синов муддатига киритилмайди. Дастлабки синов даврида ходимларга меҳнат тўғрисидаги қонун ҳужжатлари ва корхонада ўрнатилган меҳнат шартлари тўлиқ татбиқ этилади ҳамда мазкур давр меҳнат стажига киритилади.

  • Ишга кираётганда шахсдан қандай ҳужжатлар талаб этилади?

       Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодексининг 80-моддасига кўра, ишга қабул қилиш вақтида ишга кираётган шахсдан қуйидаги ҳужжатлар талаб этилади:
    – паспорт ёки унинг ўрнини босадиган бошқа ҳужжатни, ўн олти ёшгача бўлган шахслар эса, – туғилганлик тўғрисидаги гувоҳнома ва турар жойидан маълумотномани;
    – меҳнат дафтарчасини, биринчи маротаба ишга кираётган шахслар бундан мустасно. Ўриндошлик асосида ишга кираётган шахслар меҳнат дафтарчаси ўрнига асосий иш жойидан олган маълумотномани;
    – ҳарбий хизматга мажбурлар ёки чақирилувчилар тегишинча ҳарбий билетни ёки ҳарбий ҳисобда турганлик ҳақидаги гувоҳномани;
    – қонун ҳужжатларига мувофиқ махсус маълумотга ёки махсус тайёргарликка эга шахсларгина бажариши мумкин бўлган ишларга кираётганда олий ёки ўрта махсус, касб-ҳунар ўқув юртини тамомлаганлиги тўғрисидаги дипломни ёхуд мазкур ишни бажариш ҳуқуқини берадиган гувоҳномани ёки бошқа тегишли ҳужжатни тақдим этади.
    Ишга қабул қилиш вақтида ишга кираётган шахсдан қонун ҳужжатларида кўрсатилмаган ҳужжатларни талаб қилиш тақиқланади.

  • Меҳнат шартномаси нима, унинг мазмунини нималар ташкил этади? Фуқаро ишга кираётган пайтда меҳнат шартномаси тузиши шартми? Ишга қабул қилинганлик тўғрисидаги буйруқ етарли эмасми?

       Меҳнат кодексининг 72 моддасига кўра, меҳнат шартномаси ходим билан иш берувчи ўртасида муайян мутахассислик, малака, лавозим бўйича ишни ички меҳнат тартибига бўйсунган ҳолда тарафлар келишуви, шунингдек меҳнат тўғрисидаги қонунлар ва бошқа норматив ҳужжатлар билан белгиланган шартлар асосида ҳақ эвазига бажариш ҳақидаги келишувдир. Ходим ва иш берувчи меҳнат шартномасининг тарафлари бўлиб ҳисобланадилар. Меҳнат шартномаси тарафларининг келишуви билан қуйидагилар белгиланади:
    иш жойи (корхона ёки унинг бўлинмаси);
    ходимнинг меҳнат вазифаси – мутахассислиги, малакаси, у ишлайдиган лавозим;
    ишнинг бошланиш куни;
    меҳнат шартномаси муайян муддатга тузилганда унинг амал қилиш муддати;
    меҳнат ҳақи миқдори ва меҳнатнинг бошқа шартлари.
    Меҳнат шартномасини тузиш пайтида ходимларнинг қонунлар ва бошқа норматив ҳужжатлар билан белгиланган меҳнат ҳуқуқлари ва кафолатлари даражаси пасайтирилиши мумкин эмас. Меҳнат кодексининг 82-моддасида ишга қабул қилишни расмийлаштириш тартиби назарда тутилган. Унга кўра, ишга қабул қилиш иш берувчининг буйруғи билан расмийлаштирилади. Бироқ ишга қабул қилиш тўғрисидаги буйруқни чиқаришга ходим билан тузилган меҳнат шартномаси асос бўлади. Корхона раҳбари корхона мулкдори унга берган ваколатлар доирасида ходимлар билан меҳнат шартномалари тузади. Ишга қабул қилиш ҳақидаги буйруқ тузилган меҳнат шартномасининг мазмунига тўла мувофиқ равишда чиқарилади. Юқорида Меҳнет кодекси қоидаларидан келиб чиқиб айтиш мумкинки, ходимнинг ишга киришида дастлаб меҳнат шартномаси тузилиши шарт ва у асосида ишга қабул қилиш тўғрисидаги буйруқ чиқарилади. Буйруқ ходимга маълум қилиниб, тилхат олинади. қонун ҳужжатларига мувофиқ тузилган меҳнат шартномаси у имзоланган пайтдан бошлаб кучга киради. Ходим шартномада белгилаб қўйилган кундан бошлаб ўзининг меҳнат вазифаларини бажаришга киришмоғи лозим. Агар меҳнат шартномасида ишнинг бошланиш куни ҳақида шартлашилмаган бўлса, ходим меҳнат шартномаси имзоланган иш кунининг (сменанинг) эртасидан кечикмай ишга тушмоғи лозим (МКнинг 83-моддаси).

  • Синов муддати билан ишга қабул қилинган ходим унинг натижаларига кўра синовдан ўтмади – унинг меҳнат фаолияти қониқарсиз деб топилди. У меҳнат шартномасини ўз хоҳишига кўра бекор қилишлари тўғрисида ариза берди. қандай йўл тутиш керак?

        Меҳнат шартномасини бекор қилиш учун асослар мавжуд. Танлаш ҳуқуқи эса иш берувчида қолади. Ходим ўзининг хоҳиши билан ишдан бўшатилган тақдирда (Меҳнат кодексининг (МК) 99-моддаси) сиз синов натижаси қониқарсиз бўлганлигини исботловчи ҳужжатларни (МК 87-моддаси) расмийлаштириш заруратидан халос бўласиз. Ходимнинг меҳнат дафтарчасида эса ишдан бўшатиш асослари (сабаблари) кўрсатилмаган ҳолда «Меҳнат шартномаси бекор қилинди» ёзуви бўлади (МК 81-моддаси).

  • Мен ўз хоҳишим билан ишдан бўшаш тўғрисида ариза бердим. Огоҳлантиришнинг икки ҳафтаси мобайнида ўзим учун янги иш жойи қидирсам бўладими?

        Меҳнат кодекси 99-моддасининг биринчи қисмига мувофиқ ходим номуайян муддатга тузилган меҳнат шартномасини ҳам, муддати тугагунга қадар муддатли меҳнат шартномасини ҳам, икки ҳафта олдин иш берувчини ёзма равишда огоҳлантириб, бекор қилишга ҳақлидир. Бундай огоҳлантиришдан мақсад иш берувчига янги ходимни излаб топиш, ишларни топширишни ташкил этиш ва бошқалар учун имконият бериш ҳисобланади. Шу сабабли ўз хоҳишига кўра меҳнат шартномасини бекор қилиш тўғрисида ариза берилган кундан бошлаб бутун шу вақт огоҳлантириш муддатига киради. Огоҳлантириш муддати даврида ходим янги иш жойини фақат иш берувчининг розилиги билан излаши мумкин. Бироқ агар у иш берувчи билан келишмасдан туриб ишни огоҳлантириш муддати тугашигача қолдирса, бу ҳол узрли сабаблари бўлмаган прогул деб баҳоланиши мумкин. Бундай ҳолда эса иш берувчи ходим билан меҳнат муносабатларини ўз ташаббусига кўра қонун ҳужжатларида назарда тутилган тартибда бекор қилишга ҳақлидир.

  • Иш берувчи билан келишувга кўра ишга қабул қилишда менга тўлиқсиз иш куни - беш кунлик иш ҳафтасида 4 соат белгиланди. 6 ой ишлаганимдан кейин меҳнат таътили беришларини сўраб ариза билан мурожаат қилдим. Бироқ унинг муддатини иш вақтимнинг қанча давом этишига мутаносиб равишда қисқартиришди. Шу қонунийми?

       МК 119-моддасининг биринчи қисмига мувофиқ ходим билан иш берувчи ўртасидаги келишувга биноан ишга қабул қилиш чоғида ҳам, кейинчалик ҳам тўлиқсиз иш куни ёки тўлиқсиз иш ҳафтаси белгилаб қўйилиши мумкин. Бунда тўлиқсиз иш куни шартларида ишлаётган ходимлар тўлиқ иш кунида меҳнат қилаётган шахслар билан тенг меҳнат ҳуқуқларига эгалар.
    -Чунончи, тўлиқсиз иш вақтида банд бўлган шахсларга:
    -тўлиқ йиллик таътил, шунингдек ўқув таътили берилади;
    -иш вақти меҳнат стажига тўлиқ иш вақти сифатида қайд этилади;
    -бажарилган иш учун мукофотлар умумий асосларда ҳисоблаб ёзилади;
    -дам олиш ва байрам кунлари меҳнат қонунчилигига мувофиқ берилади;
    иш учун ишланган вақтга ёки ишлаб чиқарилган маҳсулотга мутаносиб равишда ҳақ тўланади (МК 119-моддасининг учинчи қисми). МКнинг келтирилган қоидалари иш берувчи ходим ҳуқуқларини тўлиқ йиллик асосий таътил беришдан бош тортиш учун асос сифатида қонунда назарда тутилмаган шартлар билан чеклаганлигини қайд этиш имконини беради. Шу боис ходим МКнинг 119-моддасида назарда тутилган кафолатлардан ноқонуний маҳрум этилган, чунки тўлиқсиз иш вақти шарти билан ишлаш ходимнинг йиллик асосий меҳнат таътилининг муддатини, меҳнат стажини ҳисоблашни ҳамда бошқа меҳнат ҳуқуқларини бирон-бир тарзда чеклашга асос бўлмайди.

  • Турмуш ўртоғим, асосий ишидан ташқари, бошқа ишда ўриндошлик бўйича ишлайди. Асосий ишдан таътилга чиқди, иккинчи ишида эса - йўқ. ҳар куни ишга қатнайди. Ўриндош бўлиб ишловчи ходимга олти ой ишламасдан туриб ҳам таътил берилиши мумкинми?

       Ҳа, берилиши керак. Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодексининг (бундан кейин - МК) 160-моддасига мувофиқ, ўриндошлик - ходим ўзининг асосий ишини бажаришидан ташқари, асосий ишидан бўш вақтида меҳнат шартномаси асосида бошқа ҳақ тўланадиган ишни бажаришдир. Ходим ўзининг асосий иш жойида (ички ўриндошлик) ҳам, бошқа иш берувчиларда (ташқи ўриндошлик) ҳам ўриндошлик бўйича ишлаш тўғрисида меҳнат шартномасини тузиш ҳуқуқига эга. Ўриндошлик асосида ишлаётган ходимга иш берувчи унинг хоҳишига кўра асосий иш жойидан таътил билан бир вақтда, ўриндошлик асосида ишлаган вақтига мутаносиб равишда йиллик ҳақ тўланадиган таътил беришга мажбур. Ушбу мажбурият ходим ўриндошлик бўйича 6 ой ишламаган тақдирда ҳам амал қилади (МКнинг 143-моддаси).

  • Ходимларнинг меҳнат ҳақидан маъмурият томонидан ушлаб қолинишининг тартиби ва қоидаси тўғрисидла тушунтириб берсангиз. Барча ҳолларда ҳам ходимнингнг меҳнат ҳақидан маъмурият ушлаб қолиш ҳуқуқига эгами? Ходимнинг меҳнат ҳақи бошқа шахсга берилиши мумкинми?

       Ходимнинг Меҳнат ҳақидан маъмурият томонидан ушлаб қолинишини икки турга бўлиш мумкин. Биринчиси, ходимнинг розилиги олингандан сўнг амалга оширилади. Иккинчиси, ходимнинг розилигидан қатъий назар унинг Меҳнат ҳақидан ушлаб қолинади. Амалдаги қонунга асосан ходимнинг ёзма равишдаги розилиги асосида, агар бундай розилик бўлмаган тақдирда, суднинг қарорига мувофиқ унинг иш ҳақидан ушлаб қолиниши мумкин. Ходимнинг розилиги бор ёки йўқлигидан қатъий назар қуйидаги ҳолларда унинг Меҳнат ҳақидан ушлаб қолинади: 1) Ўзбекистон Республикасида белгиланган солиқлар ва бошқа мажбурий тўловларни ундириш учун; 2) суднинг қарорлари ва бошқа ижро ҳужжатларини ижро этиш учун; бу ўринда Ўзбекистон Республикаси Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги Кодекснинг 242-моддасида кўрсатиб ўтилган шаҳарча, қишлоқ ва овул фуқароларининг ўзини ўзи бошқариш органлари қошидиги маъмурий комиссияларнинг, вояга етмаганлар ишлари билан шуғулланувчи туман (шахар) комиссияларининг, ички ишлар органлари, давлат инспекциялари органларининг жарима солиш тўғрисидаги қарорлари тушунилиши керак; 3) иш ҳақи ҳисобига берилган авансни ушлаб қолиш учун хўжалик эҳтиёжларига, хизмат сафарига ёки жойдаги ишга ўтганлиги муносабати билан берилган бўлиб, сарф қилинмай қолинган ва ўз вақтида қайтарилмаган авансни ушлаб қолиш учун ҳамда ҳисоб-китобдаги хатолар натижасида ортиқча тўланган маблағни қайтариб олиш учун. Бундай ҳолларда ходим авансни қайтариши ёки қарзни тўлаш учун белгиланган муддат тамом бўлган кундан ёхуд ҳақ тўлаш нотўғри ҳисоблаб чиқарилган кундан бошлаб бир ойдан кечиктирмасдан иш берувчи аванс ёки қарзни ушлаб қолиш ҳақида фармойиш беришга ҳақли. Агар бу муддат ўтказиб юборилган ёки ходим бундай ушлаб қолишни асоссиз деб ҳисобласа, унда қарз ходимдан суд орқали ундирилади; 4) ўз ҳисобидан ходим таътил олиб бўлган иш йили тугамасдан олдин Мехнат шартномаси бекор қилинганда- таътилнинг ишланмаган даврига тегишли кунлари учун. Ана шу кунлар учун ҳақ ходим билан Меҳнат шартномаси у янги меҳнат шартлари асосида ишлашни давом эттиришни рад этганлиги сабабли, технологиядаги, ишлаб чиқариш ва Меҳнатни ташкил қилишдаги ўзгаришлар, ходимлар сони (штати) ёки иш хусусиятининг ўзгаришига олиб келган ишлар ҳажмининг қисқарганлиги ёхуд корхонанинг тугатилганлиги мунособати билан ходимнинг малакаси етарли бўлмаганлиги ёки соғлиги ҳолатига кўра бажараётган ишига нолойиқ бўлиб қолиши мунособати билан, ходим ҳарбий ёки муқобил хизматга чақирилиши ёки шу ишни илгари бажариб келган ходим ишга тикланган тақдирда, шунингдек ходим ўқишга кирганлиги ёки пенсияга чиққанлиги мунособати билан бекор қилинганда ушлаб қолинмайди. Агар бу юқорида кўрсатилган ҳоллар бўла туриб, ходимнинг Меҳнат ҳақидан ушлаб қолинса, ходим Меҳнат низоларини кўрувчи органларга мурожаат қилишга ва ўз ҳақини қайтариб олишга ҳақлидир; 5) ходим томонидан иш берувчига етказилган зарарни қоплаш учун, агар етказилган зараранинг миқдори ходимнинг ўртача иш ҳақидан ортиқ бўлмаса. Етказилган зарарнинг миқдори унинг ўртача ойлик иш ҳақидан юқори бўлса, унда ходимнинг розилиги олинади ёки суд орқали ундирилади; 6) ходимга интизомий жазо сифатида ўртача ойлик иш ҳақининг 30 ва 50 фоиздан ортиқ бўлмаган миқдорда қўлланилган жаримани ундириш учун. Иш берувчи ҳам, ходим ҳам ушбу қонун талабини ёддан чиқармаслиги керак: иш ҳақини ҳар гал тўлаш вақтида ушлаб қолинадиган ҳақнинг умумий миқдори ходимга тегишли бўлган Меҳнат ҳақининг эллик фоизидан ортиқ бўлмаслиги керак. Меҳнат кодексининг 279-моддасига асосан иш берувчи томонидан ихтиёрий равишда тўланган, иш ҳақи қайта ундириб олинишига йўл қўйилмайди. Ходимга у берган ёлғон маълумотлари ёки тақдим этган соҳта ҳужжатлари оқибатида тўланган ортиқча маблағ ундан суднинг қарори ёки ҳукми асосида ундириб олинади. Амалиётда ходимнинг Меҳнат ҳақини бошқа шахсга, яқин қариндошларига кассир томонидан томонидан бериш ҳоллари учраб туради. Лекин у қонунга зиддир. Фақат ходим ўзининг Меҳнат ҳақини олиш учун бошқа шахсга ишончнома ёзиб берган тақдирдагина у амалга оширилиши мумкин. Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 25-26 ва 134-136-моддаларига асосан ишончнома оддий ёзма шаклда ёки нотариал шаклда расмийлаштирилади. қонунда кўрсатилмаган барча ҳолларда ходимнинг Меҳнат ҳақидан ушлаб қолинишига ва уни бошқа шахсга берилишига йўл қўйилмайди. Агар қонун талаблари бузилган бўлса, ходимга унинг Меҳнат ҳақи қайтариб берилиши ва айбдор шахсга интизомий, ҳатто маъмурий жазо чораси қўлланилиши мумкин.

  • Иш берувчи билан низолашиб, ўз хоҳишимга кўра ишдан бўшаш тўғрисида ариза ёзиб бердим. Иш берувчи эса дарҳол менинг ўрнимга бошқа ташкилотнинг ходимини ишга таклиф қилди.Ўз аризамни бекор қилсам бўладими?

       Ўзбекистон Республикаси МК 99-моддасига мувофиқ ходим номуайян муддатга тузилган меҳнат шартномасини ҳам, муддати тугагунга қадар муддатли меҳнат шартномасини ҳам, 2 ҳафта олдин иш берувчини ёзма равишда огоҳлантириб, бекор қилишга ҳақлидир. Ариза берилган сана деб уни иш берувчига (корхона раҳбари, унинг ўринбосари, қабулхона котиби, кадрлар бўлими, девонхона ва ҳоказоларга) топшириш куни ҳисобланади. Огоҳлантириш муддати кейинги кундан бошлаб ҳисоблана бошлайди ва унга календардаги барча кунлар киритилади. қонунда белгиланган ёки ходим ва иш берувчи келишувига кўра қисқартирилган огоҳлантириш муддати давомида ходим меҳнат шартномаси бекор қилинганлиги ҳақида буйруқ чиқарилганидан қатъи назар, аризасини қайтариб олишга ҳақли. Ходимнинг ўрнига бошқаси таклиф этилганлиги унга аризасини қайтариб олишни рад қилишга асос бўлмайди, чунки иш берувчи фақат аввалги ходим ўртасидаги меҳнат шартномасини бекор қилганидан кейингина, бу иш (лавозим)га бошқа ходимни таклиф қилишга ҳақли. Шу тариқа, меҳнат шартномасини бекор қилиш тўғрисида иш берувчини огоҳлантирган ходим исталган вақтда огоҳлантириш муддати тугашига қадар ўзининг аризасини чақириб олиши, яъни аввалги аризани бекор қиладиган янги ариза бериши мумкин.

 
 

Соғломлаштиришга оид